به گزارش نقش فردا– در روز‌هایی که فشار هزینه‌های زندگی به یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های خانوار‌های تهرانی تبدیل شده، شهرداری تهران مجموعه‌ای از طرح‌های حمایتی را روی میز گذاشته است؛ طرح‌هایی که از تثبیت قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی برای شش ماه آغاز می‌شود و تا حمایت مالی از خانواده‌های دارای فرزند ادامه پیدا می‌کند.
علیرضا زاکانی، شهردار تهران، این مجموعه اقدامات را بخشی از «طرح جامع مدیریت شهری در حوزه معیشت شهروندان» معرفی کرده و هدف آن را «ارزان‌سازی زندگی در تهران» عنوان کرده است. بر اساس اعلام شهرداری، در نخستین مرحله، ۱۲ قلم کالای اساسی شامل کالا‌هایی مانند برنج، گوشت، حبوبات، ماکارونی، سویا، خرما، شکر و روغن با قیمت ثابت عرضه خواهد شد. این کالا‌ها قرار است از طریق ۱۰۸ میدان میوه و تره‌بار، ۱۸ فروشگاه شهروند و سامانه شهرزاد در اختیار شهروندان قرار گیرد.
در کنار این طرح، موضوع حمایت از تولد فرزند نیز مطرح شده است؛ طرحی که بر اساس آن قرار است برای نوزادان متولد سال اعتبار حمایتی اختصاص پیدا کند. اما مجموعه این اقدامات یک سؤال اساسی را ایجاد کرده است:
در شرایطی که تهران با مسائل گسترده‌ای مانند حمل‌ونقل عمومی، فرسودگی زیرساخت‌ها، ایمنی شهری و مدیریت بحران مواجه است، ورود شهرداری به حوزه‌هایی مانند کنترل قیمت کالا و سیاست‌های جمعیتی تا چه اندازه با ابزار‌ها و مسئولیت‌های این نهاد هماهنگ است؟
«تورم صفر»؛ تثبیت قیمت ۱۲ کالا برای شش ماه چگونه قرار است اجرا شود؟
مهم‌ترین بخش بسته جدید شهرداری تهران، طرحی است که با عنوان «تورم صفر» معرفی شده است. بر اساس توضیحات زاکانی، در مرحله نخست ۱۲ قلم کالای اساسی با قیمت ثابت به مدت شش ماه عرضه می‌شود. همچنین اعلام شده است که از آبان‌ماه سه قلم دیگر شامل مرغ، رب و پنیر به این سبد اضافه خواهد شد و تعداد کالا‌ها به ۱۵ قلم می‌رسد.
شهرداری اعلام کرده سهم خرید هر خانوار بر اساس تعداد اعضای خانوار تعیین می‌شود. همچنین قرار است کنترل خرید از طریق اطلاعات خانوار و کد ملی انجام شود و سامانه شهرزاد نقش اصلی را در ثبت و مدیریت خرید‌ها داشته باشد.
شهرداری دلیل اجرای این طرح را کاهش فشار اقتصادی بر شهروندان عنوان کرده است. زاکانی گفته است که هدف، حذف واسطه‌ها، خرید مستقیم از تولیدکنندگان و کاهش فاصله قیمت میان تولیدکننده و مصرف‌کننده است.
اما سؤال اصلی اینجاست: «ثابت نگه داشتن قیمت چند قلم کالا در یک شبکه محدود فروش، آیا به معنای کنترل تورم است یا فقط ایجاد یک قیمت حمایتی برای بخشی از خرید خانوارها؟»
تفاوت «ثبات قیمت یک کالا» با «کنترل تورم»
تورم نتیجه برخی سیاست‌های اقتصادی، رشد نقدینگی، چاپ پول یا کسری بودجه دولت است. ابزار کنترل تورم نیز مجموعه‌ای از سیاست‌های پولی و مالی است که شهرداری تهران کنترل و مسئولیت هیچ کدام را ندارد. به همین دلیل، میان دو مفهوم باید تفاوت گذاشت:
اول؛ کنترل قیمت یک سبد محدود کالا در یک شبکه تولید و توزیع مشخص.
دوم؛ کاهش نرخ تورم در اقتصاد.
طرح شهرداری در صورت موفقیت می‌تواند باعث شود خانوار‌های استفاده‌کننده، بخشی از کالاهای ضروری را برای مدتی با قیمت ثابت تهیه کنند؛ اما این موضوع به معنای صفر شدن تورم عمومی اقتصاد نیست. علاوه بر این، اقتصاددانان تأکید می‌کنند که اگر منابع مالی این طرح از طریق خلق پول باشد خود عامل رشد تورم خواهد بود.
پرسش شورا؛ منابع مالی طرح از کجا تأمین می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های هر سیاست حمایتی، منبع تأمین مالی آن است. در طرح «تورم صفر» نیز پرسش اصلی همین است:
اگر قیمت کالا‌ها در بازار افزایش پیدا کند، اما شهرداری متعهد باشد قیمت آنها را برای شش ماه ثابت نگه دارد، هزینه این فاصله چگونه تأمین خواهد شد؟ آیا این اختلاف قیمت از منابع شهرداری پرداخت می‌شود؟
آیا فروشگاه شهروند و میادین میوه و تره‌بار با خرید عمده و قرارداد مستقیم می‌توانند این فاصله را پوشش دهند؟ یا در نهایت بخشی از هزینه به شکل دیگری به دوره بعد منتقل خواهد شد؟
ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران، درباره همین موضوع اعلام کرده بود که اعضای شورا درباره جزئیات کامل طرح اطلاعات کافی دریافت نکرده‌اند و برخی جزئیات از طریق رسانه‌ها منتشر شده است.
به گفته او، موضوعاتی مانند سازوکار سهمیه‌بندی، منابع مالی، نحوه کنترل خرید‌های مازاد و تجربه‌های قبلی در توزیع کالا باید شفاف شود.
تجربه کالابرگ و یک سؤال درباره اجرای پایدار
ایران در سال‌های گذشته تجربه‌های مختلفی برای حمایت معیشتی داشته است؛ از یارانه نقدی تا طرح کالابرگ الکترونیکی. تجربه این سیاست‌ها نشان داده که اجرای موفق یک برنامه حمایتی فقط به اعلام آن وابسته نیست؛ بلکه به چند عامل نیاز دارد:
تأمین پایدار منابع
دسترسی برابر مردم
جلوگیری از ایجاد بازار ثانویه
شفافیت در تخصیص
در مورد طرح شهرداری تهران نیز همین پرسش مطرح است. اگر اختلاف قیمت میان کالای عرضه‌شده توسط شهرداری و بازار آزاد زیاد باشد، چه مکانیزمی مانع خرید بیش از نیاز و فروش دوباره کالا خواهد شد؟
شهرداری پاسخ داده است که سهمیه‌بندی بر اساس کد ملی و اطلاعات خانوار انجام می‌شود، اما میزان کارآمدی این سازوکار در عمل باید مشخص شود.
اعتبار برای نوزادان؛ چرا زمان تولد در این طرح اهمیت دارد؟
بخش دیگر بسته حمایتی شهرداری مربوط به حمایت از تولد فرزند است. بر اساس ایده مطرح‌شده، خانواده‌هایی که صاحب فرزند می‌شوند، از اعتبار حمایتی برخوردار خواهند شد.
اصل حمایت از خانواده و کاهش هزینه‌های فرزندآوری، موضوعی است که در بسیاری از کشور‌ها نیز مورد توجه قرار گرفته است.
اما درباره این طرح یک سؤال مهم وجود دارد که به زمان تصمیم‌گیری خانواده‌ها مربوط می‌شود. تصمیم به داشتن فرزند معمولاً در روز تولد کودک گرفته نمی‌شود. این تصمیم ماه‌ها قبل از تولد شکل می‌گیرد؛ زمانی که خانواده درباره شرایط اقتصادی آینده خود فکر می‌کند:
آیا توان پرداخت هزینه مسکن را دارد؟
آیا درآمد پایدار دارد؟
آیا هزینه‌های درمان و آموزش کودک قابل تأمین است؟
از نظر زمانی، بارداری نیز معمولاً حدود ۹ ماه طول می‌کشد؛ بنابراین اگر هدف اصلی افزایش فرزندآوری باشد، حمایتی که فقط پس از تولد کودک فعال می‌شود، ممکن است بخشی از هزینه‌های خانواده را کاهش دهد، اما لزوماً در نقطه‌ای که تصمیم فرزندآوری گرفته می‌شود اثرگذار نیست.
سؤالی که در اینجا مطرح می‌شود این است: «آیا در طراحی این سیاست، دوره قبل از تولد و عواملی که باعث تعلل خانواده‌ها در تصمیم به فرزندآوری می‌شود نیز در نظر گرفته شده است؟».
زیرا بسیاری از خانواده‌ها نه به دلیل هزینه پوشک یا تغذیه پس از تولد، بلکه به دلیل نگرانی درباره آینده اقتصادی، مسکن و درآمد، تصمیم خود را به تعویق می‌اندازند. از طرفی در این طرح اعلام شده است که خانواده‌هایی که نوزادشان متولد سال جاری باشد این اعتبار ۴ میلیونی را دریافت می‌کنند، با این حساب دوره ۹ ماهه بارداری را باید چطور همخوان با اعتبار پرداختی شهردار کرد؟!
وعده‌های پس از بحران؛ از بازسازی مسکن تا پرسش درباره استمرار طرح‌ها
ورود شهرداری تهران به حوزه‌های حمایتی نیز در شرایطی اتفاق افتاده که این مجموعه در ماه‌های اخیر با موضوعات دیگری مانند مدیریت شرایط پس از جنگ و بازسازی آسیب‌های شهری نیز مواجه بوده است.
پس از جنگ ۱۲ روزه، شهرداری تهران اعلام کرد بخشی از مسئولیت بازسازی واحد‌های آسیب‌دیده را بر عهده گرفته است.
علیرضا زاکانی، شهردار تهران، اعلام کرد در جریان این جنگ حدود ۸ هزار و ۴۱۵ واحد مسکونی در تهران آسیب دیده‌اند و شهرداری برای بازسازی و تعمیر آنها وارد عمل شده است. به گفته او، بخشی از این واحد‌ها نیازمند تعمیرات جزئی و بخشی نیازمند بازسازی اساسی بوده‌اند.
شهرداری همچنین اعلام کرد برای واحد‌های آسیب‌دیده، فرآیند ارزیابی، معرفی پیمانکار و آغاز عملیات بازسازی انجام شده است.
اما در کنار آغاز هر طرح، یک پرسش مهم در سیاست‌گذاری عمومی مطرح است:معیار موفقیت یک طرح، زمان اعلام آن نیست؛ بلکه میزان تحقق وعده، سرعت اجرا و شفافیت منابع آن است.
به همین دلیل، درباره مجموعه طرح‌های جدید شهرداری نیز همین سؤال مطرح می‌شود که آیا این برنامه‌ها دارای مسیر مشخص اجرا، زمان‌بندی، منابع مالی و گزارش عملکرد دوره‌ای خواهند بود یا مانند برخی برنامه‌های حمایتی گذشته، پس از آغاز اولیه با ابهام مواجه می‌شوند.
از بحران جنگ تا بحران معیشت؛ اولویت‌بندی مدیریت شهری چگونه باید باشد؟
تهران به عنوان یک کلانشهر با بیش از ۹ میلیون نفر جمعیت در محدوده شهری، همزمان با چند بحران ساختاری روبه‌رو است.
بر اساس داده‌های رسمی، یکی از مهم‌ترین چالش‌های تهران، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل عمومی است.
وزارت کشور و شهرداری تهران در سال‌های اخیر بار‌ها اعلام کرده‌اند که تهران با کمبود جدی اتوبوس و واگن مترو مواجه است.
مدیریت شهری تهران در دوره اخیر بار‌ها از برنامه خرید اتوبوس، واگن و توسعه ناوگان خبر داده است، اما فاصله میان نیاز واقعی شهر و ظرفیت موجود همچنان یکی از موضوعات اصلی مدیریت شهری باقی مانده است.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که حمل‌ونقل عمومی، یکی از مستقیم‌ترین مسیر‌های کاهش هزینه زندگی شهروندان است.
برای یک خانواده کارمند یا کارگر، افزایش کیفیت مترو و اتوبوس می‌تواند هر ماه بخشی از هزینه‌های رفت‌وآمد را کاهش دهد؛ بدون آنکه نیاز باشد شهرداری وارد خرید و فروش کالا شود.
سؤال اصلی؛ کاهش هزینه زندگی از مسیر کالا یا از خدمات شهری؟
اقتصاد خانوار فقط به قیمت مواد غذایی محدود نمی‌شود. هزینه زندگی در تهران مجموعه‌ای از عوامل را شامل می‌شود:
مسکن
حمل‌ونقل
انرژی
خدمات شهری
آموزش
درمان
خوراک
به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان شهری معتقدند مدیریت شهری زمانی می‌تواند بیشترین اثر را بر رفاه مردم داشته باشد که روی حوزه‌هایی تمرکز کند که مستقیماً در اختیار خودش است. برای مثال:
حمل‌ونقل عمومی
شهرداری مستقیماً مسئول توسعه مترو، اتوبوسرانی و مدیریت ترافیک است. کاهش زمان سفر و هزینه جابه‌جایی می‌تواند اثری پایدار بر زندگی خانوارها داشته باشد.
مدیریت زمین و مسکن شهری
شهرداری هرچند سیاست‌گذار اصلی مسکن کشور نیست، اما ابزار‌هایی مانند زمین شهری، صدور مجوز و سیاست‌های توسعه شهری را در اختیار دارد.
موضوعی که در بسیاری از شهر‌های دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرد، ایجاد مسکن استطاعت‌پذیر با استفاده از ظرفیت زمین‌های شهری است.
ایمنی و تاب‌آوری شهری
با توجه به تجربه بحران‌های اخیر، موضوعاتی مانند مقاوم‌سازی، مدیریت بحران، ایمنی ساختمان‌ها و آمادگی شهری نیز از وظایف مستقیم مدیریت شهری محسوب می‌شود.
چرا برخی این رویکرد را «کوتاه‌مدت» می‌دانند؟
در ادبیات سیاست‌گذاری، میان اقدامات فوری و اصلاحات ساختاری تفاوت وجود دارد. اقدام فوری می‌تواند در شرایط بحران به مردم کمک کند؛ برای مثال عرضه کالا با قیمت پایین‌تر یا ارائه حمایت مالی. اما اصلاح ساختاری، اقدامی است که مشکل را از ریشه کاهش می‌دهد. در مورد طرح‌های جدید شهرداری تهران، پرسش اصلی همین تفاوت است:
آیا این برنامه‌ها قرار است یک حمایت موقت در شرایط دشوار باشند یا جایگزینی برای سیاست‌های بلندمدت شهری؟
زیرا اگر قیمت یک سبد محدود کالا برای شش ماه ثابت بماند، اما پس از پایان دوره، قیمت‌ها به مسیر قبلی بازگردد، اثر آن بیشتر شبیه یک فرصت تنفسی کوتاه‌مدت خواهد بود.
در مقابل، اگر سرمایه‌گذاری در حمل‌ونقل، ایمنی شهری یا زیرساخت‌ها انجام شود، اثر آن می‌تواند سال‌ها باقی بماند.
تجربه کشور‌های دیگر؛ شهرداری‌ها چگونه از مردم حمایت می‌کنند؟
بررسی تجربه شهر‌های بزرگ نشان می‌دهد بسیاری از شهرداری‌ها در دوره‌های بحران اقتصادی، حمایت از شهروندان را دنبال کرده‌اند؛ اما مسیر آن معمولاً از حوزه‌های شهری عبور کرده است.
برای نمونه، در بسیاری از شهر‌های اروپایی، شهرداری‌ها در دوره‌های افزایش هزینه زندگی، اقداماتی مانند:
تخفیف حمل‌ونقل عمومی
حمایت از مسکن اجاره‌ای
افزایش خدمات اجتماعی محلی
کمک به گروه‌های آسیب‌پذیر را اجرا کرده‌اند.
دلیل این انتخاب آن است که این حوزه‌ها مستقیماً در اختیار مدیریت شهری قرار دارد. در مقابل، سیاست‌هایی مانند کنترل قیمت مواد غذایی یا سیاست جمعیتی معمولاً در حوزه دولت مرکزی تعریف می‌شود؛ زیرا نیازمند ابزار‌هایی مانند سیاست ارزی، مالیاتی و بودجه‌ای است.
شهرداری تهران در برابر یک انتخاب؛ مدیریت شهر یا مدیریت معیشت؟
مجموعه طرح‌های اخیر شهرداری تهران نشان می‌دهد مدیریت شهری تلاش کرده نقش خود را از یک نهاد صرفاً خدماتی به نهادی با نقش اجتماعی گسترده‌تر تغییر دهد.
حامیان این نگاه معتقدند در شرایطی که مردم با فشار اقتصادی مواجه هستند، شهرداری نمی‌تواند تنها به وظایف سنتی خود محدود بماند. از این زاویه، میادین میوه و تره‌بار، فروشگاه‌های شهروند و ظرفیت‌های شهری می‌تواند برای حمایت از خانوارها مورد استفاده قرار گیرد.
اما در مقابل، سؤال مهم درباره ظرفیت و منابع مطرح است.
آیا شهرداری منابع کافی برای ادامه این سیاست‌ها دارد؟
آیا این اقدامات باعث کاهش پایدار هزینه زندگی می‌شود؟
و آیا ورود به حوزه‌هایی که وظیفه اصلی دولت است، باعث نمی‌شود بخشی از تمرکز مدیریت شهری از مسائل اصلی تهران فاصله بگیرد؟
مسئله فقط اجرای یک طرح نیست، مسئله انتخاب اولویت‌هاست
طرح تثبیت قیمت ۱۲ قلم کالا و حمایت از تولد فرزند، در ظاهر پاسخی به دو دغدغه مهم جامعه یعنی فشار اقتصادی و کاهش تمایل به فرزندآوری است.
اما ارزیابی این طرح‌ها نیازمند پاسخ به چند سؤال کلیدی است:
نخست؛ منابع مالی آن از کجا تأمین می‌شود و تا چه زمانی امکان ادامه دارد؟
دوم؛ آیا این طرح‌ها مشکل اصلی را حل می‌کنند یا فقط بخشی از آثار آن را کاهش می‌دهند؟
سوم؛ آیا سازوکار اجرایی مانند سهمیه‌بندی و کنترل خرید، توان جلوگیری از ایجاد رانت و بازار ثانویه را دارد؟
چهارم؛ آیا در کنار این برنامه‌ها، وظایف اصلی شهرداری مانند حمل‌ونقل، ایمنی، مدیریت بحران و زیرساخت‌های شهری با همان سرعت دنبال می‌شود؟
شهرداری تهران امروز در برابر یک انتخاب قرار دارد؛ اینکه نقش خود را بیشتر در قالب یک نهاد توزیع‌کننده حمایت‌های کوتاه‌مدت تعریف کند یا از ظرفیت‌های شهری برای کاهش پایدار هزینه زندگی استفاده کند.
در نهایت، قضاوت درباره این طرح‌ها نه با زمان رونمایی، بلکه با گزارش عملکرد آنها مشخص خواهد شد؛ اینکه چند خانوار واقعاً بهره‌مند شدند، چه میزان منابع هزینه شد و پس از پایان دوره شش‌ماهه، چه اثری بر زندگی شهروندان باقی ماند.
برخی کارشناسان و منتقدان، بخشی از این طرح‌ها را نزدیک به الگوی سیاست‌های پوپولیستی ارزیابی می‌کنند؛ سیاست‌هایی که با هدف ایجاد اثر سریع و قابل مشاهده برای مردم طراحی می‌شوند، اما ممکن است به جای حل ریشه‌ای مسئله، بیشتر بر کاهش موقت آثار بحران تمرکز کنند.
از نگاه این گروه، تثبیت قیمت چند قلم کالا برای یک دوره محدود یا ارائه اعتبار پس از تولد فرزند، اگرچه می‌تواند در کوتاه‌مدت برای بخشی از خانوارها جذاب باشد، اما پاسخگوی عواملی مانند تورم، کاهش قدرت خرید، بحران مسکن و نگرانی‌های اقتصادی خانواده‌ها نیست.
پرسش اصلی اینجاست که آیا این طرح‌ها بخشی از یک برنامه بلندمدت برای کاهش هزینه زندگی شهروندان هستند یا اقداماتی کوتاه‌مدت برای پاسخ به فشار‌های فوری جامعه.
