به گزارش نقش فردا – الهام جوادی؛ بررسی تجربه چند کشور نشان میدهد که «انزوای هوایی» میتواند شکلهای متفاوتی داشته باشد؛ از تحریم مستقیم یک شرکت هواپیمایی تا ممنوعیت گسترده پرواز هواپیماها به مقصد یک کشور.
در این گزارش به بررسی کشورهایی می پردازیم که آسمان یا صنعت هوانوردی آنها در مقاطعی هدف تحریم قرار گرفته است.
عراق؛ تحریم هوایی پس از حمله به کویت
یکی از روشنترین نمونههای تحریم هوایی در تاریخ معاصر به عراق بازمیگردد.
پس از حمله عراق به کویت در سال ۱۹۹۰، شورای امنیت سازمان ملل مجموعهای از تحریمها را علیه عراق وضع کرد. در ادامه، قطعنامه ۶۷۰ شورای امنیت که در ۲۵ سپتامبر ۱۹۹۰ تصویب شد، بهطور مشخص محدودیتهای هوایی را نیز دربر گرفت.
بر اساس این قطعنامه، کشورها موظف شدند به هواپیماهایی که قصد فرود در عراق یا کویت داشتند اجازه عبور از حریم هوایی خود را ندهند، مگر در موارد استثنایی که در قطعنامه پیشبینی شده بود. این قطعنامه همچنین تأکید میکرد که تحریمهای قبلی علیه عراق، تمامی وسایل حملونقل از جمله هواپیماها را نیز دربر میگیرد.
بنابراین، محدودیت هوایی عراق از ۲۵ سپتامبر ۱۹۹۰ آغاز شد و تا تحولات سال ۲۰۰۳ ادامه یافت؛ یعنی حدود ۱۲ سال و ۸ ماه.
در ۲۲ مه ۲۰۰۳، شورای امنیت با تصویب قطعنامه ۱۴۸۳ بخش عمده ممنوعیتهای تجاری و اقتصادی ایجادشده از سال ۱۹۹۰ را لغو کرد.
در نتیجه، عراق یکی از نمونههای مشخص تحریم گسترده و طولانیمدت حملونقل هوایی در تاریخ معاصر به شمار میرود.
لیبی؛ زمانی که هواپیماهای لیبیایی زمینگیر شدند
لیبی نیز در دهه ۱۹۹۰ با یکی از جدیترین تحریمهای هوایی تاریخ معاصر مواجه شد.
در پی پرونده بمبگذاری هواپیمای پانام ۱۰۳ بر فراز لاکربی و همچنین انفجار پرواز UTA 772، شورای امنیت سازمان ملل در ۳۱ مارس ۱۹۹۲ قطعنامه ۷۴۸ را تصویب کرد.
این قطعنامه از کشورها میخواست اجازه ندهند هواپیماهایی که مقصد آنها لیبی است یا از لیبی برخاستهاند، از خاک یا حریم هوایی آنها استفاده کنند. علاوه بر آن، تأمین هواپیما و قطعات هواپیما، خدمات مهندسی و تعمیر و نگهداری، صدور گواهی صلاحیت پروازی و برخی خدمات بیمهای برای هواپیماهای لیبیایی نیز محدود شد. همچنین فعالیت دفاتر شرکت هواپیمایی لیبی در خارج از کشور با محدودیت مواجه شد.
این تحریم هوایی از ۳۱ مارس ۱۹۹۲ آغاز شد و در ۱۲ سپتامبر ۲۰۰۳، شورای امنیت با قطعنامه ۱۵۰۶ محدودیتهای مربوط به قطعنامه ۷۴۸ و برخی اقدامات بعدی را با اثر فوری لغو کرد.
بنابراین، تحریم هوایی لیبی حدود ۱۱ سال و ۵ ماه ادامه داشت.
تجربه لیبی از این جهت اهمیت دارد که تحریم هوایی تنها به ممنوعیت پرواز محدود نشد و زنجیره تأمین قطعات، تعمیر و نگهداری، صلاحیت پروازی، بیمه و فعالیت ایرلاین را نیز تحت تأثیر قرار داد.
افغانستان؛ تحریم ایرلاین ملی در دوره طالبان
افغانستان در دوره حکومت طالبان نیز تجربه متفاوتی از انزوای هوایی داشت.
شورای امنیت سازمان ملل در ۱۵ اکتبر ۱۹۹۹ با قطعنامه ۱۲۶۷ تحریمهایی علیه حکومت طالبان وضع کرد که شامل یک تحریم محدود هوایی نیز میشد. این تحریم در دسامبر ۲۰۰۰ با قطعنامه ۱۳۳۳ گسترش یافت و دامنه محدودیتهای هوایی و مالی افزایش پیدا کرد.
شرکت هواپیمایی ملی افغانستان، آریانا افغان ایرلاینز، نیز مستقیماً تحت تأثیر این تحریمها قرار گرفت.
در ۱۵ ژانویه ۲۰۰۲، شورای امنیت با قطعنامه ۱۳۸۸ ممنوعیت هوایی و مالی اعمالشده علیه آریانا را لغو کرد. یک روز بعد، در ۱۶ ژانویه ۲۰۰۲، قطعنامه ۱۳۹۰ بهطور کلی تحریم هوایی اعمالشده علیه طالبان را خاتمه داد.
بنابراین، تحریم هوایی مرتبط با طالبان از ۱۵ اکتبر ۱۹۹۹ تا ۱۶ ژانویه ۲۰۰۲ ادامه داشت؛ یعنی حدود ۲ سال و ۳ ماه.
این تجربه نشان میدهد که تحریم یک حکومت میتواند مستقیماً به محدودیت فعالیت ایرلاین ملی و کاهش ارتباطات هوایی بینالمللی منجر شود.
سوریه؛ تحریم مستقیم ایرلاینهای سوری از سوی آمریکا
سوریه نمونه متفاوتی است؛ چرا که در این مورد، محدودیت هوایی مشخصاً در چارچوب تحریمهای ایالات متحده قرار گرفت و فعالیت ایرلاینهای سوری در حملونقل هوایی آمریکا را هدف قرار داد.
در ۱۱ مه ۲۰۰۴، دولت آمریکا با صدور فرمان اجرایی ۱۳۳۳۸ تحریمهای جدیدی علیه سوریه اعمال کرد. بر اساس این دستور، وزیر حملونقل آمریکا اجازه نمیداد ایرلاینهای تحت مالکیت یا کنترل سوریه خدمات حملونقل هوایی خارجی ارائه کنند و برخاست و فرود این ایرلاینها در آمریکا نیز، بهجز در موارد اضطراری و برخی استثناهای مشخص، ممنوع شد.
این اقدام با موارد عراق و لیبی تفاوت داشت؛ زیرا به معنای ممنوعیت پرواز هواپیماهای سوری در سراسر جهان نبود، بلکه دسترسی ایرلاینهای سوری به حملونقل هوایی آمریکا را هدف قرار میداد.
برنامه تحریمهای گسترده آمریکا علیه سوریه که این فرمان یکی از مبانی آن بود، سرانجام از ۱ ژوئیه ۲۰۲۵ لغو شد. وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرده است که فرمان اجرایی ۱۳۳۳۸ مربوط به ۱۱ مه ۲۰۰۴ نیز در همین روند لغو شده است.
بنابراین، اگر مبنای محاسبه را برنامه تحریمهای سوریه آمریکا در نظر بگیریم، این چارچوب بیش از ۲۱ سال برقرار بود؛ اما این عدد را نباید بهعنوان مدت «ممنوعیت پرواز ایرلاینهای سوری در سراسر جهان» بیان کرد، زیرا چنین ممنوعیت جهانیای در مورد سوریه وجود نداشت.
چهار تجربه، چهار شکل متفاوت از انزوای هوایی
| کشور | آغاز محدودیت هوایی | پایان | مدت تقریبی | شکل محدودیت |
|---|---|---|---|---|
| عراق | ۲۵ سپتامبر ۱۹۹۰ | ۲۲ مه ۲۰۰۳ | حدود ۱۲ سال و ۸ ماه | ممنوعیت گسترده پروازهای مرتبط با عراق و محدودیت عبور هواپیماها |
| لیبی | ۳۱ مارس ۱۹۹۲ | ۱۲ سپتامبر ۲۰۰۳ | حدود ۱۱ سال و ۵ ماه | ممنوعیت پرواز، محدودیت قطعات، تعمیر و نگهداری، بیمه و فعالیت ایرلاین |
| افغانستان در دوره طالبان | ۱۵ اکتبر ۱۹۹۹ | ۱۶ ژانویه ۲۰۰۲ | حدود ۲ سال و ۳ ماه | تحریم هوایی طالبان و محدودیت فعالیت آریانا افغان ایرلاینز |
| سوریه | ۱۱ مه ۲۰۰۴ | ۱ ژوئیه ۲۰۲۵* | بیش از ۲۱ سال* | محدودیت ایرلاینهای تحت کنترل سوریه در حملونقل هوایی آمریکا |
*تاریخ پایان مربوط به برنامه تحریمهای سوریه آمریکا است و نباید آن را با ممنوعیت جهانی پرواز هواپیماهای سوری یکسان دانست.
یک تفاوت مهم
این چهار مورد از نظر حقوقی یکسان نیستند.
تحریمهای هوایی عراق، لیبی و افغانستان در دورههای مورد بررسی از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد اعمال شدند و کشورهای عضو سازمان ملل موظف به اجرای آنها بودند. در مقابل، محدودیت مورد اشاره درباره سوریه، اقدامی مستقیم از سوی دولت آمریکا علیه ایرلاینهای تحت مالکیت یا کنترل سوریه بود.
از سوی دیگر، شدت محدودیتها نیز متفاوت بود. در عراق و لیبی، محدودیتهای هوایی دامنهای گسترده داشت و عبور، فرود و برخاست هواپیماها و در مورد لیبی حتی قطعات و خدمات فنی را دربر میگرفت. در افغانستان، تمرکز تحریمها بر حکومت طالبان و ایرلاین مرتبط با آن بود. در سوریه نیز محدودیت مورد اشاره، دسترسی ایرلاینهای سوری به بازار حملونقل هوایی آمریکا را هدف قرار میداد.
جمعبندی
تجربه تاریخی این کشورها نشان میدهد که تحریم هوایی یک شکل واحد ندارد و بسته به مبنای حقوقی و هدف تحریم میتواند از ممنوعیت عبور هواپیما از حریم هوایی کشورها تا محدودیت فعالیت یک ایرلاین، توقف تأمین قطعات، تعمیر و نگهداری، بیمه و خدمات فنی گسترش پیدا کند.
در این میان، عراق و لیبی نمونههایی از محدودیتهای هوایی چندساله و گسترده در چارچوب تحریمهای شورای امنیت هستند؛ افغانستان نمونهای از تحریم مستقیم ایرلاین ملی در ارتباط با حکومت طالبان و سوریه نمونهای از محدودیت یکجانبه آمریکا علیه ایرلاینهای تحت کنترل دولت سوریه است.
این تفاوتها نشان میدهد که برای بررسی وضعیت هر کشور، صرفاً عبارت «تحریم هوایی» کافی نیست و باید مشخص کرد چه نهادی تحریم را وضع کرده، دقیقاً چه نوع پرواز یا خدماتی را ممنوع کرده و این محدودیت چه مدت ادامه داشته است.
